कृष्ण छिद्र (Black hole) भनेको के हो ?

हाम्रो ब्रम्हाण्ड अत्यन्तै विशाल छ ,
जहाँ विभिन्न ग्रह , उपग्रह ,
तारा आदि छन् ।
राति सफा आकाशमा देखिने प्रकाशपिण्ड नै
ताराहरू हुन । हामीबाट धेरै टाढा भएकाले
साना देखिए तापनि वास्तवमा तिनीहरू विशाल छन ।
ताराहरूको शक्ति वा उर्जाको मुख्य स्रोत
न्युक्लियर फ्युजन हो , जुन निरन्तर
चलिरहन्छ । नाभिकीय
प्रतिक्रिया चलिरहँदा विस्तारै इन्धन
समाप्त हुदैँ जान्छ र तारा प्रकाशहीन (अदिप्त) हुन्छन । ताराहरूमा नाभिकीय
प्रतिक्रिया चलिरहेदाँ उत्पन्न हुने
तापशक्ति आन्तरिक
गुरूत्वशक्तिभन्दा बढी हुन्छ , तसर्थ
ताराको आकार गुरुत्व प्रभावले संकुचन हुन
पाउँदैन । नाभिकीय स्रोतको अन्तयसँगै तापशक्तिको मात्रा घट्दा गुरूत्वशक्तिको
प्रभाव बढ्छ र ताराको आकार तीव्र
रूपमा संकुचन हुन थाल्दछ । जसका कारणले
परमाणुहरू एक अर्काको नजिक-नजिक हुदैँ
जान्छन ।
यस्तो अवस्थामा पुगेको ताराको पिण्ड सूर्यको पिण्ड भन्दा 1 देखि 4 गुणा कम
भएमा ताराका परमाणुहरू एकअर्काको अत्यन्तै
नजिकमा आइपुग्छन ।
परमाणुहरूको वरिपरि परिक्रमा गर्ने
इलेक्ट्रोनहरू आफ्नो कक्षबाट उछिट्टिएर
बाहिर जान्छन । यसरी उछिट्टिएका इलेक्ट्रोनहरूको चापले
गुरूत्व प्रभावबाट भइरहेको संकुचनलाई
सन्तुलन गर्दा ताराहरूमा एक
प्रकारको स्थायित्व कायम हुन्छ । यस
अवस्थामा पुगेको तारालाई ह्वाइट ड्वार्फ
(White Dwarf) भनिन्छ । संकुचित ताराको पिण्ड सूर्यको पिण्ड भन्दा 1
देखि 4 गुणा बढी भएमा तारामा रहस्यात्मक
विष्फोट हुन्छ । विष्फोटपश्चात मुख्य
ताराको पिण्ड सूर्यको पिण्ड भन्दा 3
गुणाभन्दा कम भए
पनि पहिलेको जस्तो गुरूत्व प्रभावलाई इलेक्ट्रोनको चापले रोक्न सक्दैन ।
यिनीहरूका परमाणु झन झन
नजिकिंदा आन्तरिक चापमा बृद्धि भई
इलेक्ट्रोन र प्रोटोन संयोजित हुन्छन र
न्युट्रोनको सृष्टि हुन्छ । यसरी करिब 30
प्रतिशत भाग न्युट्रोनमा परिणत भएपछि गुरुत्वको संकुचन प्रभावलाई सन्तुलन
गर्न सक्ने न्युक्लियर शक्ति उत्पन्न हुन्छ र
संकुचन प्रक्रिया रोकिन्छ । यस
प्रकारको तारालाई न्युट्रोन तारा (Neutron
star) भनिन्छ । विष्फोटपश्चात अवशेष
रहेको मुख्य भागको पिण्ड सूर्यको पिण्डको 3
गुणाभन्दा बढी भएमा गुरुत्व प्रभावबाट
भएको संकुचनलाई अन्य कुनै शक्तिले रोक्न
सक्दैन र तारामा निरन्तर संकुचन भइरहन्छ ।
विस्तारै ताराको आकार सानो हुँदै
जाँदा यसको घनत्व बढ्दै जान्छ र गुरुत्वक्षेत्रको तीब्रता पनि बढ्दै जान्छ ।
यसरी ताराहरू आफ्नै पिण्डको गुरुत्व
प्रभावले गर्दा खुम्चदै गर्छ ।
अन्त्यमा अति नै सुक्ष्म विन्दुमा समाहित
भएर कृष्ण छिद्र (Black Hole) को निर्माण
हुन्छ । सूर्यकोभन्दा 3 गुणा ठूलो पिण्ड सूक्ष्म विन्दुमा परिणत हुँदा त्यसको घनत्व
कल्पना गर्नै नसकिने हुन्छ । उक्त सूक्ष्म
विन्दुलाई विलक्षताको विन्दु (Point of
Singularity) भनिन्छ ।